Chống rụng trái sầu riêng là nỗi lo lớn nhất của bà con trong những tuần đầu sau khi cây xổ nhụy. Bác phun thuốc đều, phun đúng giờ mát, pha đúng lượng nước, không sai một thao tác nào. Vậy mà sáng nào ra vườn cũng nhặt một nắm trái non dưới gốc. Cuống còn xanh, trái còn nhỏ, mà cứ rụng. Bài viết này gửi Bác 5 mẹo nhanh để giữ trái non đi qua giai đoạn 45 ngày đầu sau xổ nhụy — giai đoạn tôi quen gọi là 45 ngày tử thần. Năm mẹo này không tốn thêm một đồng. Bác làm được ngay tại vườn, mỗi ngày chỉ mất mười lăm phút.
Vì sao trái non sầu riêng rụng trong 45 ngày tử thần sau xổ nhụy
Có một Bác chủ vườn ở Đắk Lắk gọi điện cho tôi, giọng buồn lắm. Bác nói Bác đã phun canxi hai lần rồi mà trái vẫn rụng, chắc canxi không có tác dụng. Tôi hỏi chuyện kỹ. Bác làm vườn rất giỏi. Bác phun đúng giờ mát, pha đúng lượng nước, nhịp phun đều đặn. Bác không sai một thao tác nào cả. Vậy tại sao trái vẫn rụng?
Câu trả lời nằm ở một chỗ rất nhỏ mà ít ai để ý: cái cuống nối trái non với cành. Giữa cuống và cành có một lớp mô đặc biệt gọi là tầng rời. Khi tầng rời này yếu đi, nó tự tách ra, và trái rụng. Trong sinh học thực vật, hiện tượng này gọi là sự rụng tự nhiên của cây, bà con có thể đọc thêm khái niệm tầng rời trên trang Wikipedia về abscission. Vấn đề của bà con không phải là làm vườn sai. Vấn đề là chưa ai chỉ cho bà con biết cái tầng rời đó hoạt động ra sao, và làm gì để nó vững.
Giai đoạn 0 đến 45 ngày sau xổ nhụy là lúc cây nuôi trái non, cũng là lúc tầng rời mỏng manh nhất. Phần lớn trái non rụng đều rơi vào quãng thời gian này. Hiểu được điều đang xảy ra bên trong cái cuống, bà con sẽ chủ động chống rụng trái sầu riêng thay vì đứng nhìn trái rơi.
Tầng rời và canxi: gốc rễ của việc giữ trái non sầu riêng
Tầng rời là một lớp tế bào. Lớp tế bào đó được giữ chắc hay rời ra phụ thuộc vào một chất: canxi. Khi tầng rời đủ canxi, các tế bào liên kết với nhau bằng một chất keo bền gọi là canxi pectate, mô trở nên dẻo dai, trái bám chắc. Khi tầng rời thiếu canxi, chất keo đó yếu đi, mô trở nên giòn, cuống dễ gãy rời. Vai trò của canxi trong vách tế bào cây đã được mô tả trong nhiều tài liệu khoa học, bà con tham khảo tổng quan tại ScienceDirect về canxi trong mô thực vật.
Ở đây có một điểm cực kỳ quan trọng mà ít ai nói với bà con. Canxi là chất đa lượng, tức là cây cần rất nhiều, không phải chất vi lượng chỉ cần một chút. Cây tích lũy canxi suốt một quá trình dài, từ lúc làm cơi đọt, ra mầm hoa, cho tới khi nuôi trái non. Vì vậy phun một, hai lần thì không bao giờ đủ. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc cũng nhấn mạnh việc cung cấp dinh dưỡng cân đối và đúng nhịp cho cây ăn quả, bà con xem thêm tài liệu canh tác cây ăn quả của FAO về cây ăn quả.
Nói gọn lại, muốn chống rụng trái sầu riêng, bà con phải làm cho tầng rời ở cuống đủ canxi và bền vững. Năm mẹo dưới đây xoay quanh đúng một mục tiêu đó.
Nhóm 1: 2 mẹo đọc vườn để chống rụng trái sầu riêng từ sớm
Tôi chia 5 mẹo thành hai nhóm. Hai mẹo đầu để bà con đọc vườn, biết cây đang ở tình trạng nào. Ba mẹo sau để bà con xử lý, tác động trực tiếp lên cây. Bà con đọc trước, xử lý sau, đừng làm ngược. Bà con lấy giấy bút ghi lại, mình bắt đầu với hai mẹo đọc vườn.
Mẹo 1: Test cuống 1 giây để biết trái nào sắp rụng
Bà con cầm một cuống trái non còn trên cây. Bẻ nhẹ cho cuống cong lên, chỉ một giây thôi. Nếu cuống dẻo dai, cong lên mà không gãy, đó là cuống đủ canxi, trái này bám chắc. Nếu cuống cương cứng, vừa bẻ đã gãy, đó là cuống thiếu canxi, trái này sắp rụng.
Bà con nghe kỹ chỗ này, đừng hiểu nhầm. Cuống tốt không phải là cuống cứng. Cuống tốt là cuống dẻo, dẻo như một cành tươi, cong được mà không gãy. Cuống thiếu canxi mới cứng giòn, bẻ là gãy. Cái tầng rời đủ canxi thì mô dẻo dai nên trái bám chắc. Tầng rời thiếu canxi thì mô giòn nên cuống gãy rời. Trái rụng không phải vì gió, mà vì cái tầng đó. Mỗi sáng bà con bẻ thử mười cuống, đếm mấy cuống dẻo, mấy cuống giòn gãy. Nếu giòn gãy quá nửa, vườn của bà con đang báo động. Một giây bẻ cuống mà biết trước cả tuần.
Mẹo 2: Đọc lá già để biết cây thừa hay thiếu canxi
Bà con nhìn lá già, không nhìn lá non. Vì sao lại là lá già? Vì canxi khi đã đi vào lá rồi thì nằm yên đó, nó không chạy ngược ra nuôi chỗ khác. Cho nên lá già chính là tấm gương soi lại lịch sử canxi của cả cây.
Lá già xanh đậm, gân lá nổi rõ, mép lá cứng cáp, đó là cây từng được cấp đủ canxi. Lá già vàng nhạt, mép lá úa, phiến lá mỏng, đó là cây đang thiếu canxi. Mỗi tuần bà con đi một vòng vườn, cây nào lá già ngả vàng thì buộc một dải băng làm dấu, đó là cây cần ưu tiên. Nếu một cây vừa có lá già vàng vừa có cuống giòn gãy, thì gần như chắc chắn cây đó thiếu canxi. Mười phút nhìn lá còn hơn một tuần phun mò mẫm.
Nhóm 2: 3 mẹo xử lý trực tiếp giúp giữ trái non sầu riêng
Hai mẹo trên giúp bà con đọc được vườn. Ba mẹo dưới đây là phần xử lý, tức là tác động trực tiếp lên cây để giữ trái. Trong ba mẹo, mẹo phun canxi là quan trọng nhất, bà con đọc thật kỹ phần này.
Mẹo 3: Phun canxi qua lá đủ liều và đều nhịp, mẹo quan trọng nhất
Đây là mẹo quan trọng nhất, bà con nghe thật kỹ. Trong 45 ngày tử thần, cây đang dồn sức nuôi trái non, lúc này cây cần canxi nhiều hơn bao giờ hết, vì canxi giúp cuống dẻo dai và giữ được trái. Cách bổ sung nhanh nhất là phun qua lá. Phun canxi dạng dễ hấp thu, cây có thể ngấm trong vòng bảy mươi hai giờ, nhanh hơn nhiều so với chờ rễ hút từ đất.
Nhưng đây mới là điều ít ai nói với bà con. Canxi là chất đa lượng, cây cần rất nhiều, không phải vi lượng chỉ cần một chút. Cây tích canxi cả một quá trình dài, từ lúc làm cơi, ra mầm hoa, tới lúc nuôi trái. Cho nên phun một, hai lần không bao giờ đủ. Phải phun đều, cách nhau mười tới mười bốn ngày một lần, đủ ba tới năm buổi, kéo dài suốt cả giai đoạn tử thần.
Cho nên nếu bà con đã phun canxi hai lần mà trái vẫn rụng, xin đừng vội nghĩ sản phẩm không hiệu quả. Sự thật là cây vẫn đang thiếu canxi. Phun hai lần rồi ngưng thì cây vẫn chưa đủ, vẫn rụng là điều dễ hiểu. Không phải bà con làm sai, cũng không phải thuốc dở. Chỉ là phun chưa đủ liều, chưa đủ số buổi. Hiểu đúng điều này, bà con sẽ kiên trì phun cho đủ, và đó là cách chống rụng trái sầu riêng bền vững nhất.
Mẹo 4: Tủ gốc giữ ẩm để cuống trái non khỏi nứt
Đây là một việc rất rẻ tiền mà cứu được rất nhiều trái. Bà con lấy trấu hun hoặc rơm khô, rải kín quanh gốc cây. Một bao trấu mua ở chợ quê chỉ vài chục ngàn.
Lớp tủ gốc giữ trái bằng cách nào? Trời nắng gắt, đất dưới lớp tủ vẫn giữ được ẩm. Trời mưa to, lớp tủ cản bớt nước nên đất không bị úng. Đất ẩm đều thì cây không bị sốc nước. Sốc nước là một thủ phạm gây rụng trái rất hay gặp: cây hút nước lúc nhiều lúc ít, trái non phồng xẹp thất thường, cuống nứt rồi rụng. Lớp tủ gốc giữ cho đất ẩm đều, nhờ đó cuống được yên. Một việc nhỏ, rẻ tiền, mà giữ lại được nhiều trái cho bà con.
Mẹo 5: Phun canxi theo lịch thời tiết, giữ trái bằng cái đầu
Mẹo này cũng không tốn một đồng. Bà con lấy điện thoại, mở ứng dụng dự báo thời tiết. Có hai thời điểm bà con phải canh.
Thời điểm thứ nhất là trước một cơn mưa lớn khoảng một ngày. Mưa lớn làm cây hút nước đột ngột, trái non phồng nhanh, cuống căng ra rồi nứt. Nếu bà con phun canxi trước đó một ngày, cuống có sẵn canxi dự trữ nên chịu được. Thời điểm thứ hai là ngay sau một ngày nắng gắt. Nắng gắt làm cây rút nước từ trái về lá, trái non héo nhẹ rồi rụng. Phun canxi vào sáng hôm sau giúp cuống phục hồi. Bà con xem thời tiết rồi lên lịch phun, đó là giữ trái bằng cái đầu, không phải bằng may rủi.
Hữu Cơ Bậc Cao: ba chân chống rụng trái sầu riêng mà ngành hay bỏ quên
Năm mẹo trên là việc làm cụ thể hằng ngày. Nhưng đằng sau chúng là một cách nhìn mà bà con cần nắm. Tôi đi cùng cây sầu riêng tám năm, qua hơn năm trăm vườn ở Tây Nguyên, Đắk Lắk, Đồng Nai, và làm theo phương pháp Hữu Cơ Bậc Cao. Phương pháp này đứng trên ba chân.
Chân thứ nhất là hữu cơ: đất phải sống, phải tơi xốp thì bộ rễ mới khỏe. Chân thứ hai là vi sinh: hệ vi sinh vật trong đất giúp cây chuyển hóa và hấp thu dinh dưỡng tốt hơn. Chân thứ ba là pH: độ chua của đất phải phù hợp thì cây mới ăn được phân bà con bón vào. Ba chân này đứng vững thì cây mới có nền tảng để giữ trái. Việc ngành nông nghiệp hay bỏ quên là coi canxi như một chất phụ, trong khi với cây sầu riêng ở giai đoạn nuôi trái, canxi là chất đa lượng cây cần rất nhiều. Hiểu đúng vai trò của canxi trong cách nhìn ba chân này là bước đầu để chống rụng trái sầu riêng một cách căn cơ. Bà con nào muốn hiểu sâu hơn về sáu nguyên nhân gây rụng trái, có thể xem cẩm nang 6 nguyên nhân rụng trái sầu riêng.
Dấu hiệu nhận biết vườn sầu riêng sắp rụng trái non
Trước khi trái rụng hàng loạt, cây luôn báo trước. Bà con để ý năm dấu hiệu sau để phát hiện sớm và kịp thời giữ trái non.
- Cuống giòn, bẻ là gãy. Bà con làm theo Mẹo 1, nếu bẻ thử mười cuống mà quá nửa giòn gãy thì vườn đang ở mức báo động.
- Lá già ngả vàng, mép úa. Theo Mẹo 2, lá già vàng nhạt cho thấy cây đang thiếu canxi tích lũy.
- Trái non phồng xẹp thất thường. Sau những ngày mưa nắng đan xen, nếu thấy trái lúc căng lúc héo, đó là dấu hiệu cây bị sốc nước.
- Cuống xuất hiện vết nứt nhỏ. Vết nứt ở chỗ nối cuống với cành là tín hiệu tầng rời đang yếu đi, trái sắp tách ra.
- Trái non rụng mà cuống vẫn còn xanh. Đây là dấu hiệu rõ nhất: trái không rụng vì già hay vì sâu, mà vì tầng rời thiếu canxi nên tự tháo khớp.
Khi thấy hai dấu hiệu trở lên cùng lúc, bà con nên vào cuộc ngay với ba mẹo xử lý ở trên, đừng chờ tới khi trái rụng trắng gốc.
Câu hỏi thường gặp về chống rụng trái sầu riêng
Phun canxi mấy lần là đủ để giữ trái non sầu riêng?
Phun một, hai lần là chưa đủ. Vì canxi là chất đa lượng, cây cần lượng lớn và tích lũy suốt giai đoạn nuôi trái. Bà con nên phun đều, cách nhau mười tới mười bốn ngày một lần, đủ ba tới năm buổi trong suốt 45 ngày tử thần. Nếu phun hai lần rồi ngưng mà trái vẫn rụng, đó là do chưa đủ liều, không phải do sản phẩm kém.
Vì sao tôi phun đủ thuốc mà trái non vẫn rụng?
Phần lớn bà con làm vườn rất giỏi, phun đúng giờ, pha đúng lượng nước, đúng nhịp. Trái vẫn rụng thường không phải vì thao tác sai, mà vì thiếu kiến thức về cơ chế của cây: tầng rời ở cuống thiếu canxi nên giòn và tự tách. Khi hiểu đúng cơ chế này và phun canxi đủ liều đủ buổi, tình trạng rụng trái sẽ giảm rõ.
Cuống trái non như thế nào là tốt, cứng hay dẻo?
Cuống tốt là cuống dẻo dai, bẻ cong lên mà không gãy, đó là cuống đủ canxi. Cuống cương cứng, giòn, vừa bẻ đã gãy là cuống thiếu canxi và trái sắp rụng. Bà con đừng nhầm cứng giòn với chắc khỏe, hai thứ đó khác hẳn nhau.
Tủ gốc bằng gì để chống rụng trái sầu riêng hiệu quả?
Bà con có thể tủ gốc bằng trấu hun hoặc rơm khô, rải kín quanh gốc cây. Vật liệu rẻ, chỉ vài chục ngàn một bao. Lớp tủ giúp đất giữ ẩm đều khi nắng gắt và không bị úng khi mưa to, nhờ đó cây tránh sốc nước và cuống trái non không bị nứt.
Kết luận: chống rụng trái sầu riêng bắt đầu từ hiểu cây
Năm mẹo nhanh trong bài này đều xoay quanh một điều: bà con làm vườn đã giỏi rồi, cái còn thiếu là kiến thức về cơ chế của cây. Hai mẹo đọc vườn giúp bà con biết cây đang cần gì. Ba mẹo xử lý giúp bà con cấp đúng cái cây thiếu, đặc biệt là canxi, phun đủ liều và đều nhịp. Tất cả chỉ tốn mười lăm phút mỗi ngày và không tốn thêm tiền. Đó là cách đi qua 45 ngày tử thần một cách chủ động, để bà con đếm trái trên cây chứ không phải đếm trái dưới gốc.
Bà con nào muốn nắm trọn vẹn cả sáu nguyên nhân khiến trái non rụng và cách khắc phục từng nguyên nhân, hãy nhận thêm tài liệu trong tài liệu chống rụng trái sầu riêng miễn phí. Bà con đọc để hiểu thêm về cây của mình.
Phạm Đức Thiện — Hữu Cơ Bậc Cao